Vesayet ve Vasi Tayini

A. Vesayet Nedir?

Vesayet, velayet altında bulunmayan küçüklerin ve kanunda bahsi geçen bazı erginlerin malvarlığını ve kişilik haklarını korumak amacıyla kabul edilen bir hukuki kurumdur. Vesayet altına alınmayı gerektiren nedenler Kanun’da şöyle sıralanmıştır:

1-Küçüklük
Velâyet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır.

2-Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır.

3-Savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim
Savurganlığı, alkol veya uyuşturucu Madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden her ergin kısıtlanır.

4-Özgürlüğü bağlayıcı ceza
Bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı bir cezaya mahkûm olan her ergin kısıtlanır. Cezayı yerine getirmekle görevli makam, böyle bir hükümlünün cezasını çekmeye başladığını, kendisine vasi atanmak üzere hemen yetkili vesayet makamına bildirmekle yükümlüdür.

5-İstek üzerine
Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir. Bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir.

B. Vasi Kimdir ve Kimler Olabilir? Vasi Tayin Edilirken Öncelikle Kimler Tercih Edilir?

Vasi, vesayet altındaki küçüğün veya kısıtlının kişiliği ve malvarlığı ile ilgili bütün menfaatlerini korumak ve hukuki işlemlerde onu temsil etmekle yükümlü olan ve mahkemece atanan kişidir.

Türk hukukunda vasi olarak ancak gerçek kişiler atanabilir. Dolayısıyla tüzel kişilerin vasi olarak atanabilmesi mümkün değildir. Bir kişinin vasi olarak atanabilmesi için vasilik görevini yerine getirebilecek yetenekte olması gerekir. Bunun için vasi olacak kişinin ergin ve ayırt etme gücünün var olması gerekir. TMK’ya göre kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler, menfaati kendisine vasi atanacak kişinin menfaati ile önemli ölçüde çatışanlar veya onunla aralarında düşmanlık bulunanlar ve ilgili vesayet daireleri hâkimleri vasi olarak atanamayacaklardır.

TMK’nın 414.maddesine göre vesayet altına alınacak kişinin eşi ve yakın hısımlardan biri vasilik koşullarına sahip olması şartıyla bu göreve öncelikli olarak atanır. Kanun’un 415’inci maddesinde ise haklı sebepler engel olmadıkça vasiliğe, vesayet altına alınacak kişinin ya da anne veya babasının gösterdiği kimselerin atanacağı düzenlenmiş; ilgili madde uyarınca öncelikle ailece bilinen veya tanınan kişilerin, eğer bu şekilde yapılan araştırmada kimse bulunamazsa başka kişilerin vasi tayin edilmesine ilişkin bir yapı tercih edilmiştir.

C. Vasilikten Kaçınma ve İtiraz

Vasi olarak atanılan ancak bu yükümlülüğü almak istemeyenler için kanun vasilikten kaçınma sebeplerini sıralamıştır. Buna göre atmış yaşını doldurmuş olanlar, bedensel engelleri veya sürekli hastalıkları sebebiyle bu görevi güçlükle yapabilecek olanlar, dörtten çok çocuğun velisi olanlar, üzerinde başkaca vasilik görevi olanlar, Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, hâkimlik ve savcılık mesleği mensupları vasi olarak atandıkları takdirde bu sebeplerini sıralayarak kaçınma haklarını kullanabileceklerdir.

Bir kişinin vasi olarak atanması durumunda bu karar derhal vasiye tebliğ edilir. Aynı zamanda bu karar kısıtlının yerleşim yerinde ve nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilân olunur. Vasiliğe atanan kişi, bu durumun kendisine tebliğinden başlayarak on gün içinde vasilikten kaçınma sebeplerini yazılı veya sözlü olarak bildirerek vesayet makamına başvurmalıdır. Vasiliğe atanan kişi vasilikten kaçınmış olsa bile, yerine bir başkası atanıncaya kadar vasiye ait görevleri yerine getirmekle yükümlü olup aksi taktirde oluşan zararın tazmininden sorumlu tutulacaktır.

İlgili olan herkes de, vasinin atandığını öğrendiği günden başlayarak on gün içinde atamanın kanuna aykırı olduğunu ileri sürebilecektir. Vesayet makamı, vasilikten kaçınma veya itiraz sebebini yerinde görürse yeni bir vasi atayacak; yerinde görmediği takdirde, bu konudaki görüşü ile birlikte gerekli kararı vermek üzere durumu denetim makamına bildirecektir.

D. Görevli ve Yetkili Mahkeme

Vesayet işlerinde yetki küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir. Vesayet makamının izni olmadıkça vesayet altındaki kişi yerleşim yerini değiştiremez. TMK m.397/2 hükmüne göre de vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi olduğundan vasi atamasında görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir.